Криптовалюта капчыгыңызга хакерлер кирсе, эмне кылуу керек
Уруксатыңызсыз капчыгыңыздан криптовалюта чыгып кетсе, калган каражатыңызды коргоңуз. Шектүү сайттан келген сурамдарга кол коюуну токтотуңуз. Жабыркаган дарекке каражат салууну, анын ичинде үзгүлтүксүз төлөмдөрдү да токтотуңуз. Капчыкты текшерүү, оңдоо же кулпусун ачуу үчүн эч кимге акча төлөбөңүз.
Чынында эмне чыгып кеткенин тактаңыз
Ишенимдүү блокчейн серепчисинен (block explorer), башкача айтканда, блокчейн жазууларын көрсөткөн сайттан туура тармакты жана ачык дарегиңизди текшериңиз. Жазууларды көрүү үчүн капчыкты туташтыруунун же калыбына келтирүү сөз айкашын киргизүүнүн кереги жок.
Ethereum жана ага окшош тармактарда жасалма токендер менен нөлдүк нарктагы которуулар сиз кол койбосоңуз деле сыртка жөнөтүлгөндөй көрүнгөн жазууларды түзүшү мүмкүн. Тарыхтагы кооптондуруучу жазуу өзүнөн өзү ачкычтарыңыз уурдалганын далилдебейт. Чыныгы активдин калдыгын текшериңиз, ал эми токендер үчүн анын блокчейндеги идентификатору болгон келишим дарегин эмитенттин расмий документтери менен салыштырыңыз.
Зыяндуу которуу али ырастала элек болсо, аны жокко чыгаруу боюнча капчыгыңыздын расмий көрсөтмөлөрүн дароо аткарыңыз. Жокко чыгаруу мүмкүнчүлүгү тармакка жараша болот жана аракет ишке ашпай калышы мүмкүн. Капчыктын колдоо кызматы, адатта, ырасталып калган которууну артка кайтара албайт.
Жабыркаган биржа эсебин кулпулаңыз
Каражатыңызды криптобиржа сактап турса, мүмкүн болсо эсепти кулпулоо функциясын колдонуңуз жана биржанын чыныгы колдонмосу же сайты аркылуу колдоо кызматына кайрылыңыз. Байланышкан электрондук почтаны коргоңуз, колго түшкөн сырсөздөрдү алмаштырыңыз, белгисиз кирүү сеанстарын жана программаларга эсепке кирүүгө мүмкүндүк берген API ачкычтарын өчүрүңүз. Биржанын эсепти калыбына келтирүү жол-жобосун аткарыңыз.
Банк эсебиңизден же картаңыздан акча алынган болсо
Өзүңүз уруксат бербеген сатып алууларды же которууларды табуу үчүн банк жана карта көчүрмөлөрүн текшериңиз. Банктын колдонмосу же картаңыздагы телефон номери аркылуу алдамчылыкка каршы бөлүмгө кайрылыңыз. Кийинки төлөмдөрдү бөгөттөө, уруксатсыз алынган суммаларга даттануу жана жакындагы которууларды артка чакыртуу мүмкүнчүлүктөрүн сураңыз. Окуяны тиешелүү биржага же төлөм кызматына да билдириңиз.
Төлөмдү бирөө сиздин уруксатыңызсыз жасаганбы же сизди алдап өзүңүзгө жасатышканбы, так түшүндүрүңүз. Банк бул эки жагдайды ар башкача карашы мүмкүн. Банк же карта операциясына даттануу блокчейнде мурда эле уурдалган криптовалютаны кайтаруудан өзүнчө процесс.
Электрондук почтаңыз же телефонуңуз бузулган болсо
Биржа эсептериңизге байланышкан электрондук почтаны таза, коопсуз түзмөктөн коргоңуз. Сырсөзүн өзгөртүңүз, тааныбаган кирген түзмөктөрдү чыгарыңыз, калыбына келтирүү телефон номерлерин, кошумча электрондук почта даректерин жана каттарды башка дарекке багыттоо эрежелерин текшериңиз. Өзүңүз орнотпогондорду алып салыңыз. Андан соң биржанын коопсуздук жөндөөлөрү менен сакталган акча чыгаруу даректеринде уруксатсыз өзгөртүүлөр бар-жогун караңыз.
Телефонуңуз күтүүсүздөн байланышсыз калса же кирүү коддору келбей калса, башка телефондон уюлдук операторго байланышып, SIM-картаны алмаштыруу аркылуу жасалган алдамчылык (SIM swap) болушу мүмкүнбү деп сураңыз. Номериңизди кайра көзөмөлгө алып, оператордогу эсебиңизди коргоңуз. Мүмкүнчүлүк болсо, каржы эсептериңиздеги SMS аркылуу ырастоонун ордуна аутентификатор колдонмосун же коопсуздук ачкычын колдонуңуз.
Ачыкка чыгып кеткен капчык ачкычтарын алмаштырыңыз
Өзүңүз башкарган капчыктын калыбына келтирүү сөз айкашы же купуя ачкычы уурдалса, жаңы капчык керек. Калыбына келтирүү сөз айкашы капчыктын ачкычтарын кайра түзөт. Купуя ачкыч белгилүү бир эсепти башкарат. Колдонмонун сырсөзүн алмаштыруу кол салуучунун ошол ачкычтарга жетүүсүн токтотпойт.
Ишенимдүү, таза түзмөктө расмий программаны жана жаңы калыбына келтирүү сөз айкашын колдонуп, өз алдынча жаңы капчык түзүңүз. Эски сөз айкашын импорттоо же анын негизинде дагы бир эсеп ачуу ошол эле коркунучту сактайт. Сыртка чыгып кеткен сөз айкашынан түзүлгөн бардык эсептерди кооптуу деп эсептеңиз. Жаңы капчык түзүүдө бузулган социалдык тармак эсеби аркылуу кирбеңиз.
Зыяндуу сарптоо уруксаттарын жокко чыгарыңыз
Кол салуучунун ачкычтарыңызды билбей туруп эле токендерди жылдырууга уруксаты болушу мүмкүн. Андай уруксат күчүндө калып, кийин түшкөн каражатты жаңы кол тамгасыз эле алып кете алат. Уруксат берүү алдамчылыгынан жабыркаган Ethereum тармагындагы 3,514 дарек боюнча изилдөөдө болжол менен 69% даректен каражат бир нече жолу чыгарылган. Алгачкы жоготуу аз болсо да, акча салууну дароо токтотуп, берилген мүмкүнчүлүктү алып салууга негиз катары караңыз.
Капчык провайдериңиздин расмий көрсөтмөсүнөн же тармактын блокчейн серепчисинен өткөн уруксат текшерүүчү куралды колдонуңуз. Жабыркаган ар бир тармактагы шектүү токен жана NFT уруксаттарын жокко чыгарып, андан соң операция ырасталганын текшериңиз. Бул үчүн адатта тармактык комиссия талап кылынат. Сайт менен байланышты үзүү мурда берилген токен уруксаттарын жокко чыгарбайт. Кол коюлган башка уруксаттарды өзүнчө алып салууга туура келиши мүмкүн. Себеби белгисиз болсо, капчыкты кооптуу деп эсептеп, активдерди өз алдынча жаңы капчыкка которуңуз.
Каражатты автоматтык шыпырган ботко акча кошпоңуз
Жаңы түшкөн акча дээрлик заматта жок болуп кетсе, бот келген каражатты автоматтык түрдө уурдап жаткан болушу мүмкүн. Транзакция акысын төлөө үчүн дагы криптовалюта кошпоңуз жана тезирээк басып, боттон озууга аракеттенбеңиз. Уруксаттарды жокко чыгаруу уурдалган ачкыч менен кирүү маселесин чечпейт. Чыгара албай калган активдер боюнча адистешкен жардам үчүн капчык провайдериңиздин текшерилген көрсөтмөлөрүн колдонуңуз. Жеке билдирүүлөрдө сунушталган калыбына келтирүү скрипттеринен алыс болуңуз.
Калган активдерди этияттык менен которуңуз
Которууну коопсуз аткарууга мүмкүн болсо, активдерди кечиктирбей көчүрүңүз. Алуучунун дарегин жаңы капчыктын «Кабыл алуу» (Receive) экранынан түз алыңыз. Аны транзакциялар тарыхынан көчүрбөңүз. Даректи «уулоо» (address poisoning) боюнча изилдөөлөр кол салуучулар башкы жана акыркы белгилери чыныгы дарекке окшош жасалма даректерди киргизерин көрсөтөт. Даректин бардык белгилерин ишенимдүү алуучу дареги менен, мүмкүн болсо аппараттык капчыктын экранынан да салыштырыңыз.
Алуучунун дареги ошол активди жана тармакты колдой турганын ырастаңыз. Жабыркаган ар бир эсептеги монеталарды, токендерди, NFTлерди, стейкинг жана карыз берүү позицияларын текшериңиз. Калганын көчүрөрдөн мурда которууларды аяктоо үчүн тармактык комиссия төлөнүүчү монетадан жетиштүү өлчөмдө калтырыңыз. Кулпуланган каражат үчүн өзүнчө куткаруу планы талап кылынышы мүмкүн. Сакталган депозит даректерин жаңыртып, эски капчыкка төлөм жибергендердин баарына кабарлаңыз.
USDT же USDC уурдалса
Уурдалган стейблкоиндер жөнүндө алардын эмитентине тезинен кабарлаңыз. Tether менен Circle айрым токен которууларын бөгөттөй алат, ошондуктан уурулуктан кийин да аларга кайрылуу маанилүү болушу мүмкүн.
| Уурдалган токен | Кайда кабарлоо керек |
|---|---|
| USDT | Tether колдоо кызматына кайрылып, Information Requests тобу менен байланыштырууну сураңыз. Tether уурулук, бузуп кирүү жана алдамчылык тууралуу билдирүүлөрдү ошол топко жөнөтөт. |
| USDC | Circle колдоо кызматына кайрылыңыз. Мындан тышкары, өзүңүз колдонгон биржага же кызмат көрсөтүүчүгө билдириңиз, анткени Circle кардары эмес адамдар үчүн расмий даттануу жол-жобосун чектейт. |
Тармакты, сумманы, транзакция идентификаторлорун (ID), алуучунун даректерин, уурулук убактысын жана кыскача түшүндүрмөнү жөнөтүңүз. Даректер менен идентификаторлорду скриншот түрүндө гана эмес, көчүрүп алууга боло турган текст кылып бериңиз. Бар болсо полицияга берген арызыңыздын номерин кошуңуз. Уурдалган токендерди тоңдуруу мүмкүнбү жана тергөөчүлөр кандай документтерди тапшырышы керек экенин сураңыз. Circle билдиргендей, тоңдуруу үчүн тиешелүү мыйзамдуу ыйгарым укук зарыл. Тоңдурууга же каражатты кайтарууга кепилдик берилбейт.
Уурдалган каражат биржага жетсе
Уурулук ошол биржадан тышкары болгон күндө да, каражатты кабыл алган биржанын расмий колдоо кызматына дароо кайрылыңыз. Транзакция шилтемелерин, алуучунун дарегин, суммаларды, убакыттарды жана бар болсо полицияга берген арызыңызды жөнөтүңүз. Уурдалган каражатты шашылыш текшерүүнү сураныңыз, кайрылуунун номерин сактап, тергөөчүгө бериңиз. Binance үчүн уурдалган каражат тууралуу кабарлоо кадамдарын аткарыңыз.
Полициядан биржанын укук коргоо органдары үчүн байланыш каналын пайдаланууну сураңыз. Мисалы, Binance каражатты тоңдуруу үчүн укук коргоо органынын же соттун тиешелүү расмий чечими талап кылынарын билдирет. Ошондой эле колдоо кызматы тергөөнүн купуя маалыматтарын сизге ача албай турганын айтат. Колдоо кызматына кайрылуу да, тергөөчүлөрдү тартуу да пайдалуу кадамдар.
Далилдерди сактап, уурулук тууралуу кабарлаңыз
Колдонмолорду өчүрүүдөн же түзмөктү тазалоодон мурда капчык даректерин, транзакция идентификаторлорун, тармактарды, суммаларды, убакыттарды, алдамчы сайттарды, билдирүүлөрдү жана скриншотторду сактаңыз. Транзакция идентификатору которуунун уникалдуу маалымдама номери. Арызга капчыктын сырларын эч качан кошпоңуз. Жергиликтүү полицияга же өлкөңүздүн киберкылмыштуулукка каршы бөлүмүнө тез кабарлаңыз. Америка Кошмо Штаттарында айрым маалыматтар жетишпесе да, ic3.gov сайтын колдонуңуз.
Түзмөктү тазалап, жасалма колдоо кызматынан сак болуңуз
Жакында жүктөлгөн файлдарды, кеңейтүүлөрдү, жасалма капчык колдонмолорун жана кол койгон сурамдарыңызды текшериңиз. Программаларды жаңыртып, зыяндуу программаларды издеңиз. Түзмөктү тазалоодон мурда далилдерди сактап, жарактуу камдык көчүрмө же жаңы капчык аркылуу каражатыңызга дагы деле кире аларыңызды тактаңыз. Түзмөк бузулган болсо, жаңы капчыкты колдонуудан мурда аны тазалаңыз же системаны кайра орнотуңуз. Сыртка чыгып кетиши мүмкүн болгон башка кирүү маалыматтарын да коргоңуз.
IEEE уюмунун 2024-жылкы изилдөөсүнө ылайык, жасалма жардамчылар капчык боюнча жардам сураган ачык билдирүүлөрдү бутага алып, андан кийин капчыктын сырларын же акы талап кылуу үчүн сүйлөшүүнү электрондук почтага, Telegram'га же башка каналдарга көчүрүшөт. Колдоо кызматына расмий колдонмо же сайт аркылуу өзүңүз кайрылыңыз. Пайдалуу көрүнгөн жооп же жеке чатка өтүү ал адамдын ким экенин тастыктабайт. Кепилденген кайтаруу убадаларын, каражатты бошотуу акысын, калыбына келтирүү сөз айкашын суроолорду жана бейтааныштарга аралыктан кирүү мүмкүнчүлүгүн четке кагыңыз.
Кийинки капчыгыңызды коопсузураак кылыңыз
Узак мөөнөттүү топтогон акчаңызды колдонмолор менен иштеген капчыктан өзүнчө сактаңыз. Жаңы калыбына келтирүү сөз айкашын интернеттен тышкары, купуя сактаңыз. Аппараттык капчык ачкыч уурдоонун кээ бир коркунучтарын азайтат, бирок өзүңүз кол койгон зыяндуу уруксаттан коргой албайт.
2026-жылы капчыктарды моделдеген экспериментте беш секунддук эскертүү жана текшерүү сунушу зыяндуу уруксаттардан баш тартууну көбөйткөн. Кол коюудан мурда бир аз токтоп, токенди, аны сарптоого уруксат берилген даректи жана эң чоң сумманы текшерүүнү адат кылыңыз. 50 USDC алмаштырганда чексиз мүмкүнчүлүктү эмес, так 50 USDC сарптоого уруксат бериңиз. Маалымат түшүнүксүз болсо, аракетти токтотуп, кереги калбаган уруксаттарды алып салыңыз.