ئەگەر جزدانی کریپتۆکەت هاک کرا، چی بکەیت؟

ئەگەر بێ مۆڵەتی تۆ دراوی دیجیتاڵ لە جزدانەکەتەوە دەردەچێت، ئەوەی ماوەتەوە بپارێزە. چیتر داواکارییەکانی ماڵپەڕە گوماناوییەکە واژۆ مەکە. پارە ناردن بۆ ناونیشانە کاریگەرلێکەوتووەکە بوەستێنە، لەوانەش پارەدانە دووبارەبووەکان. پارە بە هیچ کەسێک مەدە بۆ پشکنین، چاککردنەوە یان کردنەوەی قفڵی جزدانەکەت.

دڵنیابە لەوەی بەڕاستی چی لە جزدانەکە دەرچووە

تۆڕە دروستەکە و ناونیشانە گشتییەکەت لە گەڕۆکێکی متمانەپێکراوی بلۆکەکاندا بپشکنە؛ ئەمە ماڵپەڕێکە کە تۆمارەکانی بلۆکچەین نیشان دەدات. بۆ خوێندنەوەی ئەو تۆمارانە پێویست ناکات جزدانەکەت پەیوەست بکەیت یان دەستەواژەی گەڕاندنەوە بنووسیت.

لە Ethereum و تۆڕە هاوشێوەکاندا، تۆکنی ساختە و گواستنەوەی بەهای سفر دەتوانن تۆمارگەلێک دروست بکەن کە وەک گواستنەوەی دەرچوو دەردەکەون، بێ ئەوەی تۆ واژۆت کردبن. تەنها تۆمارێکی ترسناک لە مێژووی مامەڵەکاندا بەڵگە نییە بۆ ئەوەی کلیلی تۆ دزراوە. باڵانسی سامانە ڕاستەقینەکە بپشکنە و، بۆ تۆکنەکان، ناونیشانی گرێبەستەکە، کە ناسێنەری سەر بلۆکچەینی ئەوە، لەگەڵ بەڵگەنامە فەرمییەکانی دەرکەری تۆکنەکە بەراورد بکە.

ئەگەر گواستنەوەیەکی زیانبەخش هێشتا چاوەڕوانی پشتڕاستکردنەوەیە، دەستبەجێ ڕێنمایی فەرمی جزدانەکەت بۆ هەڵوەشاندنەوەی جێبەجێ بکە. هەڵوەشاندنەوە بە تۆڕەکەوە بەستراوە و لەوانەیە سەرنەکەوێت. پشتگیری جزدان بە گشتی ناتوانێت گواستنەوەیەکی پشتڕاستکراو هەڵبوەشێنێتەوە.

هەژماری ئاڵوگۆڕگای کاریگەرلێکەوتوو قفڵ بکە

ئەگەر ئاڵوگۆڕگایەکی کریپتۆ پارەکانت هەڵدەگرێت، ئەگەر تایبەتمەندی قفڵکردنی هەژمار بەردەستە بەکاری بهێنە و لە ڕێگەی ئەپ یان ماڵپەڕە ڕاستەقینەکەیەوە پەیوەندی بە پشتگیری بکە. ئیمەیڵی بەستراو بە هەژمارەکە بپارێزە، وشە نهێنییە ئاشکرا بووەکان بگۆڕە، و دانیشتنەکانی چوونەژوورەوەی نەناسراو و کلیلی API بسڕەوە؛ ئەو کلیلانە ڕێگە بە نەرمەکاڵا دەدەن بگاتە هەژمارەکەت. پرۆسەی گەڕاندنەوەی هەژماری ئاڵوگۆڕگاکە جێبەجێ بکە.

ئەگەر لە بانک یان کارتەکەت پارە بڕاوەتەوە

کەشفی هەژماری بانک و کارت بپشکنە بۆ کڕین یان گواستنەوەیەک کە تۆ ڕێگەت پێ نەداوە. لە ڕێگەی ئەپی بانکەکە یان ژمارەی سەر کارت پەیوەندی بە تیمی دژەفێڵی بانکەکە بکە. بپرسە دەکرێت پارەدانەکانی دواتر بوەستێنرێن، سکاڵا لە بڕینی پارەی بێ مۆڵەت بکرێت و داوای گەڕاندنەوەی گواستنەوە تازەکان بکرێت یان نا. ڕووداوەکە بە ئاڵوگۆڕگا یان خزمەتگوزاری پارەدانی پەیوەندیداریش ڕابگەیەنە.

ڕوون بکەوە ئایا کەسێکی تر بێ ڕەزامەندی تۆ پارەی داوە، یان تۆ بە فێڵ وا لێکراوە خۆت پارە بدەیت. بانک لەوانەیە ئەم دوو دۆخە بە جیاوازی مامەڵەیان لەگەڵ بکات. ناڕەزایی لە پارەدانی بانک یان کارت جیاوازە لە گەڕاندنەوەی کریپتۆیەک کە پێشتر لەسەر بلۆکچەین دزراوە.

ئەگەر ئیمەیڵ یان تەلەفۆنەکەت کەوتبێتە دەستی هێرشبەر

لە ئامێرێکی پاکەوە ئیمەیڵی بەستراو بە هەژمارەکانی ئاڵوگۆڕگاکانت پارێزراو بکە. وشەی نهێنی بگۆڕە، ئامێرە نەناسراوە چووەژوورەوەکان لاببە و ژمارە تەلەفۆن و ناونیشانی ئیمەیڵی گەڕاندنەوە و ڕێساکانی ڕەوانەکردنەوەی نامەکان بپشکنە. هەر شتێک کە خۆت دانەتناوە بسڕەوە. پاشان ڕێکخستنەکانی ئاسایشی ئاڵوگۆڕگاکە و ناونیشانە پاشەکەوتکراوەکانی دەرکردنی پارە بپشکنە بۆ گۆڕانکاری بێ مۆڵەت.

ئەگەر تەلەفۆنەکەت لەناکاو خزمەتگوزاری تۆڕی لەدەست دا یان چیتر کۆدی چوونەژوورەوەی پێ ناگات، لە تەلەفۆنێکی ترەوە پەیوەندی بە کۆمپانیای مۆبایل بکە و دەربارەی ئەگەری گۆڕینی ساختەی سیمکارت (SIM swap) بپرسە. کۆنترۆڵی ژمارەکەت بگەڕێنەوە و هەژمارەکەت لای کۆمپانیاکە بپارێزە. لەو شوێنانەی دەکرێت، پشتڕاستکردنەوەی بە پەیامی دەقی لە هەژمارە داراییەکانت بگۆڕە بۆ ئەپی پشتڕاستکردنەوە یان کلیلی ئاسایش.

کلیلی ئاشکرا بووی جزدانەکەت بگۆڕە

بۆ جزدانێک کە خۆت کۆنترۆڵی دەکەیت، ئەگەر دەستەواژەی گەڕاندنەوە یان کلیلی تایبەت بدزرێت، دەبێت جزدانێکی نوێ دروست بکەیت. دەستەواژەی گەڕاندنەوە کلیلەکانی جزدانەکە دووبارە دروست دەکاتەوە. کلیلی تایبەت کۆنترۆڵی هەژمارێکی دیاریکراو دەکات. گۆڕینی وشەی نهێنی ئەپەکە دەستگەیشتنی هێرشبەر بەو کلیلانە ڕاناگرێت.

لەسەر ئامێرێکی پاک و متمانەپێکراو، بە نەرمەکاڵای فەرمی و دەستەواژەیەکی نوێی گەڕاندنەوە، جزدانێکی سەربەخۆ دروست بکە. هاوردەکردنی دەستەواژە کۆنەکە یان زیادکردنی هەژمارێکی تر کە لەوە دروست دەبێت هەمان مەترسی بەجێ دەهێڵێت. هەموو ئەو هەژمارانەی لە دەستەواژە ئاشکرا بووەکە دروست بوون بە مەترسیدار دابنێ. کاتێک جزدانە نوێیەکە دروست دەکەیت، لە چوونەژوورەوە لە ڕێگەی هەژماری تۆڕە کۆمەڵایەتییە کۆنترۆڵکراوەکە لەلایەن هێرشبەرەوە دوور بکەوە.

مۆڵەتە زیانبەخشەکانی خەرجکردن هەڵبوەشێنەوە

لەوانەیە هێرشبەرێک مۆڵەتی گواستنەوەی تۆکنەکانی هەبێت بێ ئەوەی کلیلەکانت بزانێت. ئەو مۆڵەتە دەتوانێت چالاک بمێنێتەوە و پارە ناردنەکانی داهاتوو بە بێ واژۆیەکی تر بەتاڵ بکاتەوە. لە توێژینەوەیەک لەسەر 3,514 ناونیشانی قوربانییانی فێڵی مۆڵەتدان لە Ethereum، نزیکەی 69%یان چەند جارێک پارەیان لێ بەتاڵ کرایەوە. تەنانەت یەکەم زیانێکی بچووکیش هۆیەکی پێویستە بۆ وەستاندنی پارە ناردن و لابردنی دەستگەیشتن دەستبەجێ.

ئامرازی پشکنینی مۆڵەتەکان بەکاربهێنە کە لە ڕێنمایی فەرمی دابینکەری جزدانەکەت یان گەڕۆکی بلۆکەکانی تۆڕەکەوە پێی دەگەیت. لە هەر تۆڕێکی کاریگەرلێکەوتوودا مۆڵەتە گوماناوییەکانی تۆکن و NFT هەڵبوەشێنەوە و پاشان دڵنیابە هەڵوەشاندنەوەکە پشتڕاست کراوەتەوە. زۆرجار ئەمە کرێی تۆڕی دەوێت. پچڕاندنی پەیوەندی لەگەڵ ماڵپەڕێک مۆڵەتە هەبووەکانی تۆکن هەڵناوەشێنێتەوە. مۆڵەتە واژۆکراوەکانی تر لەوانەیە پێویستیان بە هەڵوەشاندنەوەی جیاواز هەبێت. ئەگەر هۆکارەکە ڕوون نییە، جزدانەکە بە نائاسایش دابنێ و سامانەکان بگوازەوە بۆ جزدانێکی سەربەخۆ.

پارە مەدە بە بۆتێک کە جزدان بەتاڵ دەکاتەوە

ئەگەر پارەی نێردراو نزیکەی دەستبەجێ ون دەبێت، لەوانەیە بۆتێک خۆکارانە پارە هاتووەکان بدزێت. کریپتۆی زیاتر بۆ کرێی مامەڵەکان مەخە ناو جزدانەکە و هەوڵ مەدە بە خێراتر کرتەکردن لە بۆتەکە پێش بکەویت. هەڵوەشاندنەوەی مۆڵەتەکان چارەسەری دەستگەیشتن بە کلیلی دزراو ناکات. بۆ یارمەتی پسپۆڕانە سەبارەت بە سامانە گیرماوەکان، تەنها ڕێنمایی پشتڕاستکراوەی دابینکەری جزدانەکەت جێبەجێ بکە. لە سکریپتی گەڕاندنەوە کە بە پەیامی تایبەت پێشنیارت دەکرێت دوور بکەوە.

سامانە ماوەکان بە وریایی بگوازەوە

ئەگەر دەتوانرێت بە ئاسایشی گواستنەوە بکرێت، سامانەکان زوو بگوازەوە. ناونیشانی مەبەست ڕاستەوخۆ لە شاشەی «وەرگرتن»ی جزدانە نوێیەکە وەربگرە. لە مێژووی مامەڵەکان کۆپی مەکە. توێژینەوەکان دەربارەی ژەهراویکردنی ناونیشان (address poisoning) دەریدەخەن کە هێرشبەران ناونیشانی هاوشێوە زیاد دەکەن کە پیتەکانی سەرەتا و کۆتاییان لەگەڵ ناونیشانە ڕەسەنەکان یەکسانە. تەواوی ناونیشانەکە لەگەڵ مەبەستی متمانەپێکراو بەراورد بکە، لەوانەش لەسەر شاشەی جزدانی هاردوێری ئەگەر هەبێت.

دڵنیابە مەبەستەکە پشتگیری ئەو سامانە و تۆڕە دەکات. هەموو هەژمارە کاریگەرلێکەوتووەکان بۆ دراو، تۆکن، NFT و شوێنی سامانەکان لە staking یان قەرزدان بپشکنە. پێش گواستنەوەی ماوەکە، بەشی پێویست لە دراوی تۆڕەکە بهێڵەوە بۆ پارەدانی کرێی تۆڕ و تەواوکردنی گواستنەوەکان. پارەی قفڵکراو لەوانەیە پلانی ڕزگارکردنی جیاوازی پێویست بێت. ناونیشانە پاشەکەوتکراوەکانی پارەدان نوێ بکەرەوە و ئاگاداری هەموو ئەوانە بکە کە پارە بۆ جزدانە کۆنەکە دەنێرن.

ئەگەر USDT یان USDC دزرا

دزینی ستیبڵکۆینەکان زوو بە دەرکەری هەر یەکێکیان ڕابگەیەنە. Tether و Circle ڕێگایان هەیە بۆ ڕاگرتنی هەندێک گواستنەوەی تۆکن؛ بۆیە تەنانەت دوای دزینیش پەیوەندیکردن پێیانەوە دەتوانێت گرنگ بێت.

تۆکنی دزراو	لە کوێ ڕاپۆرت بکرێت
USDT	پەیوەندی بە پشتگیری Tether بکە و داوای تیمی Information Requests بکە. Tether ڕاپۆرتی دزین، هاککردن و فێڵ بۆ ئەو تیمە ئاراستە دەکات.
USDC	پەیوەندی بە پشتگیری Circle بکە. هەروەها ئاڵوگۆڕگا یان دابینکەرەکەی بەکارت هێناوە ئاگادار بکە، چونکە Circle پرۆسەی فەرمی سکاڵاکردنی بۆ ئەوانەی کڕیاری نین سنووردار دەکات.

ناوی تۆڕ، بڕی پارە، ناسێنەرەکانی مامەڵەکان، ناونیشانە وەرگرەکان، کاتی دزین و وەسفێکی کورت بنێرە. ناونیشان و ناسێنەرەکان بە دەقی کۆپیکراو بنێرە، نەک تەنها وێنەی شاشە. ئەگەر ژمارەی ڕاپۆرتی پۆلیست هەیە زیاد بکە. بپرسە ئایا دەتوانرێت تۆکنە دزراوەکان بفرێزرێن و لێکۆڵەران پێویستە چ بەڵگەنامەیەک پێشکەش بکەن. Circle دەڵێت فریزکردن پێویستی بە دەسەڵاتی یاسایی گونجاوە. نە فریزکردن و نە گەڕاندنەوەی پارە مسۆگەر نییە.

ئەگەر پارە دزراوەکان بگەنە ئاڵوگۆڕگایەک

دەستبەجێ پەیوەندی بە پشتگیری فەرمی ئاڵوگۆڕگای وەرگر بکە، تەنانەت ئەگەر دزینەکە لە دەرەوەی ئەو ئاڵوگۆڕگایە ڕوویدابێت. بەستەرەکانی مامەڵەکان، ناونیشانی وەرگر، بڕەکان، کاتەکان و ڕاپۆرتی پۆلیس ئەگەر هەبێت بنێرە. داوای پێداچوونەوەیەکی بەپەلە بۆ پارە دزراوەکان بکە، ژمارەی تیکەتی پشتگیری بپارێزە و بیدە بە ئەفسەری لێکۆڵینەوە. بۆ Binance، هەنگاوەکانی ڕاپۆرتکردنی پارە دزراوەکان جێبەجێ بکە.

داوا لە پۆلیس بکە کە کەناڵی تایبەتی ئاڵوگۆڕگا بۆ دەزگاکانی جێبەجێکردنی یاسا بەکاربهێنن. بۆ نموونە، Binance دەڵێت فریزکردن پێویستی بە فەرمانی فەرمی گونجاوی دەزگا یاساییەکان یان دادگا هەیە. هەروەها دەڵێت پشتگیری کڕیار ناتوانێت زانیاری نهێنی لێکۆڵینەوەکە بۆت ئاشکرا بکات. کردنەوەی تیکەتی پشتگیری و بەشداریپێکردنی لێکۆڵەران هەردووکیان هەنگاوی بەسوودن.

بەڵگەکان بپارێزە و دزینەکە ڕاپۆرت بکە

پێش سڕینەوەی ئەپەکان یان پاککردنەوەی تەواوی ئامێرەکە، ناونیشانەکانی جزدان، ناسێنەرەکانی مامەڵەکان، تۆڕەکان، بڕەکان، کاتەکان، ماڵپەڕە فێڵبازەکان، پەیامەکان و وێنەکانی شاشە بپارێزە. ناسێنەری مامەڵە بریتییە لە ئاماژەی تایبەتی هەر گواستنەوەیەک. هەرگیز نهێنییەکانی جزدان لە ڕاپۆرتدا مەنووسە. زوو ڕاپۆرتی دزینەکە بدە بە پۆلیسی ناوخۆ یان یەکەی تاوانە سایبەرییەکانی وڵاتەکەت. لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا ic3.gov بەکاربهێنە، تەنانەت ئەگەر هەندێک وردەکاری نەزانرێت.

ئامێرەکە پاک بکەرەوە و خۆت لە پشتگیری ساختە بپارێزە

داگرتنە تازەکان، پێوەکراوەکانی وێبگەڕ، ئەپە ساختەکانی جزدان و ئەو داواکارییانەی واژۆت کردوون بپشکنە. نەرمەکاڵاکان نوێ بکەرەوە و ئامێرەکە بۆ بەرنامەی زیانبەخش بپشکنە. پێش پاککردنەوەی تەواوی ئامێر، بەڵگەکان بپارێزە و دڵنیابە لە ڕێگەی پاڵپشتییەکی دروست یان جزدانە نوێیەکەوە هێشتا دەستت بە پارەکانت دەگات. ئەگەر ئامێرەکە کۆنترۆڵ کرابوو لەلایەن هێرشبەرەوە، پێش بەکارهێنانی جزدانە نوێیەکە پاکی بکەرەوە یان سیستەمەکە دووبارە دابمەزرێنە. هەروەها زانیارییەکانی چوونەژوورەوەی تر کە ڕەنگە ئاشکرا بووبن بپارێزە.

توێژینەوەیەکی IEEE لە ساڵی 2024 دۆزییەوە کە یارمەتیدەرانی ساختە ئەو کەسانە دەکەنە ئامانج کە بە ئاشکرا داوای یارمەتی بۆ جزدان دەکەن؛ پاشان گفتوگۆکان دەگوازنەوە بۆ ئیمەیڵ، Telegram یان کەناڵی تر بۆ داواکردنی نهێنییەکانی جزدان یان کرێ. خۆت لە ڕێگەی ئەپ یان ماڵپەڕی فەرمی پەیوەندی بە پشتگیری بکە. وەڵامێکی بەسوود یان گواستنەوە بۆ گفتوگۆی تایبەت ناسنامەی هیچ کەسێک پشتڕاست ناکاتەوە. بەڵێنی گەڕاندنەوەی مسۆگەر، کرێی ئازادکردنی پارە، داوای دەستەواژەی گەڕاندنەوە و دەستگەیشتنی دوورەوەی کەسانی نەناسراو ڕەت بکەرەوە.

جزدانە داهاتووەکەت ئاسایشتر بکە

پاشەکەوتی ماوەدرێژت لەو جزدانە جیابکەرەوە کە بۆ ئەپەکان بەکاری دەهێنیت. دەستەواژەی نوێی گەڕاندنەوە بەبێ ئینتەرنێت و بە نهێنی هەڵبگرە. جزدانی هاردوێری هەندێک مەترسی دزینی کلیل کەم دەکاتەوە، بەڵام ناتوانێت لە مۆڵەتێکی زیانبەخش کە خۆت واژۆی دەکەیت بتپارێزێت.

لە تاقیکردنەوەیەکی ساڵی 2026 بە جزدانی هاوشێوەکراو، ئاگادارکردنەوەی پێنج چرکەیی و داوای پێداچوونەوە ڕێژەی ڕەتکردنەوەی مۆڵەتە زیانبەخشەکانی زیاد کرد. خوویەکی بەسوود ئەوەیە پێش واژۆکردن بوەستیت و تۆکنەکە، ناونیشانەی مۆڵەتی خەرجکردنی پێدراوە و زۆرترین بڕی ڕێپێدراو بپشکنیت. بۆ ئاڵوگۆڕکردنی 50 USDC، تەنها مۆڵەتی 50 USDC بدە، نەک دەستگەیشتنی بێ سنوور. ئەگەر وردەکارییەکان ڕوون نین هەڵیبەوەشێنەوە و مۆڵەتە ناپێویستەکان لاببە.